ยาเมทฟอร์มิน: กินอย่างไร ผลข้างเคียง ข้อควรระวัง

ยาเมทฟอร์มินคือยาเบาหวานชนิดที่ 2 ที่แพทย์มักเริ่มให้เป็นตัวแรก ออกฤทธิ์อย่างไร ควรกินตอนไหน ผลข้างเคียงที่พบบ่อย และเมื่อไรต้องระวังเรื่องไต การเอกซเรย์ฉีดสี หรือการผ่าตัด

เมทฟอร์มิน (metformin) เป็นยาที่แพทย์มักเลือกเป็นตัวแรกสำหรับเบาหวานชนิดที่ 2 ตามแนวทางเวชปฏิบัติสำหรับโรคเบาหวานของไทยและ American Diabetes Association ควรกินพร้อมอาหารหรือหลังอาหารทันทีเพื่อลดอาการไม่สบายท้อง ผลข้างเคียงที่พบบ่อยคือคลื่นไส้ ท้องเสีย และท้องอืด ซึ่งมักดีขึ้นภายในไม่กี่สัปดาห์ ข้อควรระวังสำคัญคือการทำงานของไต และไม่ควรหยุดหรือปรับขนาดยาเอง

เมทฟอร์มินคืออะไร และช่วยลดน้ำตาลได้อย่างไร

ในคนที่เป็นเบาหวานชนิดที่ 2 ตับมักปล่อยน้ำตาลเข้าสู่กระแสเลือดมากเกินไป และเซลล์ของร่างกายตอบสนองต่ออินซูลินได้ไม่ดี เมทฟอร์มินช่วยทั้งสองด้าน คือลดการสร้างน้ำตาลจากตับ และช่วยให้ร่างกายใช้อินซูลินได้ดีขึ้น ยาไม่ได้กระตุ้นให้ตับอ่อนหลั่งอินซูลินเพิ่ม

• เมื่อใช้ยานี้ตัวเดียว แทบไม่ทำให้น้ำตาลในเลือดต่ำ
• ไม่ทำให้น้ำหนักขึ้น บางคนน้ำหนักลดลงเล็กน้อย
• อยู่ในบัญชียาหลักแห่งชาติ

อย่างไรก็ตาม ถ้าใช้ร่วมกับอินซูลินหรือยากลุ่มซัลโฟนิลยูเรีย ก็อาจเกิดน้ำตาลต่ำได้ ควรรู้จักอาการน้ำตาลในเลือดต่ำและวิธีแก้ไว้ล่วงหน้า

กินเมทฟอร์มินอย่างไรให้ถูกต้อง

• กินพร้อมอาหารหรือหลังอาหารทันที ไม่ควรกินตอนท้องว่าง เพราะจะไม่สบายท้องมากขึ้น
• แพทย์มักเริ่มจากขนาดต่ำ แล้วค่อย ๆ เพิ่มทีละขั้นทุกไม่กี่สัปดาห์ เพื่อให้ร่างกายปรับตัว
• มีทั้งชนิดเม็ดธรรมดาและชนิดออกฤทธิ์นาน (extended-release) ซึ่งบางคนรับได้ดีกว่า
• ไม่หยุดยา ไม่ลดหรือเพิ่มขนาดเอง แม้น้ำตาลจะดีขึ้นแล้วก็ตาม

หลายคนหยุดยาเองเพราะได้ยินว่ายาทำร้ายไต ความจริงคือเมทฟอร์มินไม่ได้ทำให้ไตเสีย แต่คนที่ไตทำงานลดลงจะขับยาออกได้น้อยลง แพทย์จึงต้องดูค่าไตก่อนสั่งยา การหยุดยาเองทำให้น้ำตาลกลับขึ้นสูงได้ โดยมักไม่มีอาการเตือน

ผลข้างเคียงที่พบบ่อยและวิธีรับมือ

• คลื่นไส้ เบื่ออาหาร
• ท้องเสีย ถ่ายเหลว
• ท้องอืด มีลมในท้อง
• รู้สึกมีรสโลหะในปาก
• อาการเหล่านี้มักเป็นมากช่วงเริ่มยาหรือเพิ่มขนาดยา แล้วดีขึ้นภายในไม่กี่สัปดาห์

ถ้าอาการท้องไส้รบกวนชีวิตประจำวันหรือไม่หายไป อย่าหยุดยาเอง ให้แจ้งแพทย์ แพทย์อาจลดขนาดยาชั่วคราวหรือเปลี่ยนเป็นชนิดออกฤทธิ์นาน

การใช้เมทฟอร์มินเป็นเวลานานอาจทำให้ระดับวิตามินบี 12 ในเลือดลดลง ซึ่งอาจทำให้โลหิตจางหรือชาปลายมือปลายเท้าคล้ายปลายประสาทเสื่อมจากเบาหวาน แพทย์จึงอาจตรวจระดับวิตามินบี 12 เป็นระยะ โดยเฉพาะเมื่อมีอาการชาหรือซีด

ข้อควรระวัง: ไต การเอกซเรย์ฉีดสี และการผ่าตัด

• การทำงานของไต: แพทย์จะดูค่าอัตราการกรองของไต (eGFR) ก่อนเริ่มยาและตรวจซ้ำเป็นระยะ ถ้า eGFR ต่ำ แพทย์อาจลดขนาดยาหรือให้หยุดยา
• การเอกซเรย์หรือซีทีสแกนที่ฉีดสารทึบรังสีชนิดไอโอดีน: แพทย์อาจให้หยุดยาก่อนหรือในวันตรวจ และกลับมากินใหม่เมื่อตรวจค่าไตแล้ว ควรบอกเจ้าหน้าที่ทุกครั้งว่ากินเมทฟอร์มินอยู่
• การผ่าตัดหรือหัตถการที่ต้องงดน้ำงดอาหาร: หยุดและเริ่มยาใหม่ตามที่แพทย์สั่ง
• แอลกอฮอล์: หลีกเลี่ยงการดื่มหนักหรือดื่มจนเมา เพราะเพิ่มความเสี่ยงของภาวะเลือดเป็นกรดจากแลคติก

ภาวะเลือดเป็นกรดจากแลคติก (lactic acidosis) พบได้น้อยมาก แต่เป็นภาวะร้ายแรง มักเกิดเมื่อไตทำงานลดลงมาก ขาดน้ำ หรือติดเชื้อรุนแรง ถ้ามีอาการอาเจียน ปวดท้อง หายใจเร็วหอบ อ่อนเพลียมากผิดปกติ ปวดกล้ามเนื้อ หรือซึมลง ต้องไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

วันที่ป่วยหรือขาดน้ำ ควรทำอย่างไร

เมื่อท้องเสียหรืออาเจียนมาก มีไข้สูง หรือกินดื่มไม่ได้จนขาดน้ำ ไตอาจทำงานลดลงชั่วคราว ช่วงนี้แพทย์บางท่านแนะนำให้พักยาเมทฟอร์มินไว้ก่อนจนกว่าจะกินดื่มได้ตามปกติ ซึ่งเรียกว่ากฎวันป่วย (sick-day rules) ควรถามแพทย์ไว้ล่วงหน้าว่ากรณีของคุณต้องทำอย่างไร

• จิบน้ำหรือเกลือแร่บ่อย ๆ ทีละน้อย
• ตรวจน้ำตาลในเลือดถี่ขึ้นกว่าปกติ และจดค่าไว้
• ถ้าน้ำตาลสูงกว่าปกติต่อเนื่องหลายครั้ง หรืออาเจียนจนกินอะไรไม่ได้ ให้ติดต่อแพทย์หรือไปโรงพยาบาล

ยาไม่ได้แทนอาหารและการออกกำลังกาย

เมทฟอร์มินได้ผลดีที่สุดเมื่อใช้ร่วมกับการปรับพฤติกรรม คือ คุมปริมาณข้าวและแป้งในแต่ละมื้อ ลดเครื่องดื่มหวาน เพิ่มผัก และเคลื่อนไหวร่างกายสม่ำเสมอ แพทย์จะประเมินว่ายาได้ผลหรือไม่จากค่าน้ำตาลขณะอดอาหารและน้ำตาลสะสม A1C (HbA1c) ซึ่งมักตรวจทุก 3–6 เดือน ถ้ายังไม่ถึงเป้า แพทย์อาจปรับขนาดยาหรือเพิ่มยาตัวอื่น

หมายเหตุทางการแพทย์: บทความนี้จัดทำขึ้นเพื่อให้ข้อมูลและการศึกษาเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์และไม่สามารถใช้แทนการพบแพทย์ได้ ห้ามเริ่ม หยุด หรือปรับยาเองโดยไม่ปรึกษาแพทย์

← กลับไปดูบทความทั้งหมด