อินซูลินมีกี่ชนิด อินซูลินพื้นฐาน (basal) กับอินซูลินก่อนมื้ออาหาร (bolus) ต่างกันอย่างไร ชนิดใสกับชนิดขุ่นใช้อย่างไร และเก็บอินซูลินอย่างไรในอากาศร้อนของเมืองไทย
อินซูลินแบ่งตามหน้าที่ได้สองกลุ่ม คืออินซูลินพื้นฐาน (basal) ที่ออกฤทธิ์ยาวเพื่อคุมน้ำตาลตลอดวันและกลางคืน และอินซูลินก่อนมื้ออาหาร (bolus) ที่ออกฤทธิ์เร็วเพื่อรับมือกับน้ำตาลหลังกินข้าว ถ้าแบ่งตามระยะเวลาออกฤทธิ์ จะมีชนิดออกฤทธิ์เร็ว สั้น ปานกลาง ยาว และชนิดผสม แพทย์เป็นผู้เลือกชนิดและขนาดให้แต่ละคน บทความนี้ช่วยให้เข้าใจยาที่ใช้อยู่ ไม่ได้บอกขนาดยา
อินซูลินพื้นฐานกับอินซูลินก่อนมื้ออาหาร
ตับอ่อนของคนทั่วไปหลั่งอินซูลินสองแบบ คือหลั่งน้อย ๆ ตลอดเวลาเพื่อคุมน้ำตาลที่ตับปล่อยออกมา และหลั่งมากขึ้นทันทีหลังกินอาหาร การรักษาด้วยอินซูลินจึงเลียนแบบสองส่วนนี้
- อินซูลินพื้นฐาน (basal): ออกฤทธิ์ยาวและค่อนข้างคงที่ ฉีดวันละหนึ่งหรือสองครั้งในเวลาเดิม คุมน้ำตาลขณะอดอาหารและกลางคืน
- อินซูลินก่อนมื้ออาหาร (bolus): ออกฤทธิ์เร็วและหมดฤทธิ์เร็ว ฉีดก่อนอาหารเพื่อลดน้ำตาลจากข้าวและแป้งในมื้อนั้น
ชนิดของอินซูลินตามระยะเวลาออกฤทธิ์
เวลาเริ่มออกฤทธิ์และหมดฤทธิ์ที่แน่นอนขึ้นกับยี่ห้อและแต่ละบุคคล ให้ดูจากเอกสารกำกับยาหรือถามแพทย์และเภสัชกร ภาพรวมมีดังนี้
- ออกฤทธิ์เร็ว: อินซูลินอะนาล็อก เช่น lispro, aspart, glulisine ฉีดใกล้เวลากินอาหาร ใช้เป็น bolus และใช้ในเครื่องปั๊มอินซูลิน
- ออกฤทธิ์สั้น: อินซูลินฮิวแมนชนิดน้ำใส หรือ RI (regular insulin) ออกฤทธิ์ช้ากว่ากลุ่มแรก จึงมักต้องฉีดล่วงหน้าก่อนอาหารนานกว่า
- ออกฤทธิ์ปานกลาง: NPH มีลักษณะขุ่น ก่อนฉีดต้องคลึงระหว่างฝ่ามือและพลิกขึ้นลงช้า ๆ จนขุ่นสม่ำเสมอ ห้ามเขย่า
- ออกฤทธิ์ยาว: เช่น glargine และ degludec เป็นน้ำใส ใช้เป็นอินซูลินพื้นฐาน
- ชนิดผสม: รวมอินซูลินพื้นฐานกับอินซูลินมื้ออาหารไว้ในหลอดเดียว ส่วนใหญ่เป็นน้ำขุ่นที่ต้องคลึงให้เข้ากัน แต่บางชนิดเป็นน้ำใส ให้ทำตามเอกสารกำกับยา
ถ้าใช้อินซูลินสองชนิด อ่านชื่อยาบนฉลากทุกครั้ง เพราะฉีดสลับกันอาจทำให้น้ำตาลต่ำรุนแรงได้
ใช้อินซูลินอย่างไรในเบาหวานชนิดที่ 1 และ 2
เบาหวานชนิดที่ 1 ร่างกายแทบไม่สร้างอินซูลิน จึงต้องใช้อินซูลินตลอดชีวิต มักใช้แบบ basal-bolus คืออินซูลินพื้นฐานร่วมกับอินซูลินออกฤทธิ์เร็วก่อนทุกมื้อ หรือใช้เครื่องปั๊มอินซูลิน ส่วนเบาหวานชนิดที่ 2 มักเริ่มจากยาเม็ด เมื่อคุมน้ำตาลไม่ถึงเป้าหมาย แพทย์มักเริ่มอินซูลินพื้นฐานวันละครั้งร่วมกับยาเดิม แล้วอาจเพิ่มอินซูลินก่อนมื้ออาหารภายหลัง ซึ่งไม่ได้แปลว่าล้มเหลว แต่ช่วยให้น้ำตาลสะสม A1C (HbA1c) ถึงเป้าหมาย
เก็บอินซูลินอย่างไรในอากาศร้อน
อินซูลินเสื่อมได้เมื่อโดนความร้อนหรือความเย็นจัด และยาที่เสื่อมอาจดูปกติแต่ลดน้ำตาลได้น้อยลง
- ที่ยังไม่เปิดใช้ เก็บในตู้เย็นช่องธรรมดา 2–8 °C ไม่วางชิดช่องแช่แข็ง ห้ามแช่แข็ง ถ้าเคยแข็งตัวห้ามใช้
- ที่เปิดใช้อยู่ เก็บในที่ร่มอุณหภูมิไม่เกิน 30 °C (บางยี่ห้อกำหนดต่ำกว่านี้ ดูเอกสารกำกับยา) ได้ตามระยะเวลาที่ระบุ ถ้าห้องร้อนกว่านั้นให้ถามเภสัชกร ครบกำหนดให้ทิ้งแม้ยายังเหลือ
- หลีกเลี่ยงความร้อนและแดด อย่าทิ้งไว้ในรถที่จอดกลางแดด เดินทางให้ใช้กระเป๋าเก็บความเย็นโดยไม่ให้สัมผัสน้ำแข็งตรง ๆ
- ชนิดใสที่กลายเป็นขุ่น หรือชนิดขุ่นที่มีก้อนตะกอน ห้ามใช้
ฉีดอย่างปลอดภัย
- หมุนเวียนตำแหน่งฉีด เช่น หน้าท้อง ต้นขา ต้นแขน และเลื่อนจุดทุกครั้ง การฉีดที่เดิมทำให้เกิดก้อนไขมันใต้ผิวหนัง ยาดูดซึมไม่สม่ำเสมอ
- เปลี่ยนเข็มใหม่ทุกครั้งที่ฉีด
- ห้ามใช้ปากกา หลอดยา หรือเข็มร่วมกับผู้อื่น แม้เปลี่ยนเข็มแล้วก็ตาม เพราะเลือดอาจย้อนเข้าหลอดยาและแพร่เชื้อได้
น้ำตาลต่ำ วันที่ป่วย และสิทธิการรักษา
ผลข้างเคียงที่สำคัญที่สุดคือน้ำตาลต่ำกว่า 70 mg/dL (3.9 mmol/L) ถ้ายังรู้สึกตัวและกลืนได้ ให้กินน้ำตาลที่ดูดซึมเร็ว 15 กรัม เช่น น้ำผลไม้ครึ่งแก้ว วัดซ้ำหลัง 15 นาที ถ้ายังต่ำกว่า 70 mg/dL (3.9 mmol/L) ให้ทำซ้ำ ถ้าหมดสติหรือกลืนไม่ได้ ห้ามป้อนอะไรทางปาก โทร 1669 ทันที อ่านเพิ่มที่อาการน้ำตาลต่ำและวิธีแก้
เมื่อป่วยหรือกินได้น้อย อย่าหยุดอินซูลินเอง เพราะความเจ็บป่วยมักทำให้น้ำตาลสูงขึ้น ให้วัดน้ำตาลบ่อยขึ้นและถามแพทย์ว่าควรปรับอย่างไร ถ้าอาเจียนจนกินไม่ได้ หายใจหอบ หรือซึมลง ไปโรงพยาบาลทันที
ผู้มีสิทธิบัตรทอง ประกันสังคม และสวัสดิการข้าราชการ รับอินซูลินได้เมื่อแพทย์เห็นว่าจำเป็น แต่ชนิดยาและอุปกรณ์อาจต่างกันตามหน่วยบริการ ดูสิทธิบัตรทองกับโรคเบาหวาน หรือถามสายด่วน สปสช. 1330
Glucoly ช่วยบันทึกอินซูลิน ค่าน้ำตาลก่อนและหลังอาหาร ยา น้ำหนัก และความดัน พร้อมโน้ตและการเตือนเวลาฉีดยา กรอกเองหรือซิงก์จาก Apple Health บน iPhone แล้วดูแนวโน้ม 7–90 วันไปคุยกับแพทย์ ดาวน์โหลดฟรีพร้อมบันทึกได้ไม่จำกัด ส่วนค่า A1C โดยประมาณและรายงานแบบละเอียดอยู่ใน Glucoly Premium
ดาวน์โหลด Glucolyหมายเหตุทางการแพทย์: บทความนี้จัดทำขึ้นเพื่อให้ข้อมูลและการศึกษาเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ ชนิด ขนาด และเวลาฉีดอินซูลินเป็นเรื่องเฉพาะบุคคล ห้ามเริ่ม หยุด หรือปรับอินซูลินเองโดยไม่ปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร
บทความที่เกี่ยวข้อง
ยาเมทฟอร์มิน: กินอย่างไร ผลข้างเคียง ข้อควรระวัง
ยาเมทฟอร์มินคือยาเบาหวานชนิดที่ 2 ที่แพทย์มักเริ่มให้เป็นตัวแรก ออกฤทธิ์อย่างไร ควรกินตอนไหน ผลข้างเคียงที่พบบ…
อ่านต่อ →ภาวะแทรกซ้อนเบาหวานลงไต: อาการ การตรวจ และวิธีชะลอโรค
เบาหวานลงไตคืออะไร ทำไมระยะแรกไม่มีอาการ ตรวจอัลบูมินในปัสสาวะ (UACR) และค่า eGFR อ่านค่าอย่างไร ควรตรวจบ่อยแค…
อ่านต่อ →ภาวะแทรกซ้อนเบาหวานลงปลายประสาท: อาการ การตรวจ และการป้องกัน
เบาหวานลงปลายประสาทคืออะไร อาการชา ปวดแสบปวดร้อนที่ปลายเท้าเป็นอย่างไร ตรวจคัดกรองปีละครั้งด้วยวิธีไหน ชะลอได้…
อ่านต่อ →
